X
تبلیغات
اسبدوانی/حاشیه ها و خبر های داغ - اسب در فرهنگ قوم ترکمن

اسبدوانی/حاشیه ها و خبر های داغ

اسب در فرهنگ قوم ترکمن

اسب با هویت فرهنگی مردم ترکمن عجین شده است زیرا اسب در ادبیات، هنر ها و آیین های جشن و سرور مردم ترکمن  به عنوان عنصری فرهنگی محسوب می شود.
در سروده های شاعران مشهور ترکمن بارها اسب به طور زیبایی وصف شده است و هر یک بنا به ذوق و اندیشه شاعری خویش اسب ترکمن را توصیف نموده اند . در اینجا به چند نمونه از ترجمه ابیات شاعران ترکمن اشره می شود. مختومقلی فراغی شاعر پر آوازه ترکمن در شعرخویش اسب را حیوان با ارزشی می پندارد که مرد ترکمن آن را با هیچ چیز عوض نمی کند .

ترجمه شعرمختومقلی فراغی چنین است

اگر تمام مال دنیا را بدهی صاحب اسب آن را نمی فروشد.
اگر شاه نیز بخواهد خواسته اش برآورده نمی شود.
اسب چالاک را به هیچ قیمتی نمی توان خرید.
همچنین اسبی نیز وجو دارد که ارزش جل خویش (از پوشش های اسب ترکمن) را ندارد.


اگر در میدان جنگ زد و خوردی نشود
و اسبان عرب را بتازانند.
و اگر جوانمردی در میدان کارزار شکست بخورد
تقاص او را اسب شیر دلش خواهد گرفت.

از دیگر شاعران مشهور ترکمن محمد ولی کمینه است او سروده ای با این مضمون دارد که ترجمه آن چنین است :
هر روز به سوی دشمن با خشم سوار بر اسب می تازی.
با تفنگ زیبا و اسب عرب در این جهان فانی خوش باش.

در سروده های شاعران گذشته و معاصر ترکمن جایگاه و اهمیت اسب در زندگی مردم ترکمن به طور زیبایی وصف شده " سید نظر سیدی شاعر پزر آوازه معاصر ترکمن اسب را چنین وصف می کند :
به پای اسبان چالاک نعل بزنید و به نیزه ها پرچم رزم وصل کنید
هر اسبی که لاغر است تیمار کنید تا فرمانده و سرداری بر اینمان پیدا شود
همچنین ادبیات شفاهی ترکمن ها (ضرب المثل ها ، چیستان ها) سرشار از مفاهیمی است که اهمیت اسب را در جامعه عشایری ترکمن به گونه ای زیبا وصف نمو ده اند به جند نمونه از ضرب المثل ها و چیستان ها اشارع می شود:
" آت آدمینگ قاناتی دیر" ât âdâming ghânâti dir  
ترجمه : اسب بال و پر انسان است.
مفهوم این ضرب المثل چنین است با اسب انسان می تواند به هر نقطه ای سفر کند و هر زمان که اراده کند توانایی استفاده از آن را دارد از سویی این ضرب المثل بیانگر این نکته است که در جامعه عشایری ترکمن ها در جابجایی انسان ها در سرزمین های ترکمن نشین نقش مهمی ایفا می نموده است.
" آت قادرین میننان بیلار          اوق قادرین آتن"
Ât ghâdrini minen bilyâr          ogh ghâdrini âtân
ترجمه : ارزش و اهمیت اسب را شخصی می داند که سوار بر آن می شود و ارزش تیر و کمان را کسی که با آن تیر اندازی می کند می داند.
ضرب المثل های متعددی در ادبیات شفاهی مردم ترکمن پیرامون اسب روایت شده است که همه آن ها به نوعی جایگاه و ارزش اسب را در فرهنگ ترکمن ها بیان می کنند در اینجا به دو نمونه از چیستان های رایج اشاره می شود.
اوترن بریم لای چونگر  otoren yerim lây ĉunger  
ترجمه : آن چیست که وقتی بر روی آن می نشینیم گو است ؟
جواب : زین اسب
باسان یریم بای دیر Bâsen yerim bâydir 
 ترجمه: آن چیست که وقتی در آن جا پایم را قرار می دهم احساس ثروتمند شدن می کنم ؟
جواب : رکاب اسب
در موسیقی ترکمن پیدایش مبنای مضراب های ساز برگرفته از صدای پای اسب است و مقام های موسیقی ترکمن با حرکات اسب رابطه تنگاتنگی دارد." مقام آت چاپار" (ât ĉâpâr )  آت ، به معنی اسب و چاپار به معنی دویدن است که حرکات اسب به وسیله دو تار نواخته می شود هر یک از مقام ههای موسیقی ترکمن برگرفته از داستان ها و روایت های تاریخی است که سینه به سینه به نسل حاضر انتقال یافتهاست. این مقامبیانگر داستان غم انگیز و پرماجرا است و داستان های غم آلود عاشقانه را بازگو می کند.
مقام های         " حمار آلار "  (xomâr âlâ)                 "سن یتر "   (Senyeter)
" آت چاپان" (ât ĉâpân ) از جمله این مقام ها در موسیقی ترکمن استچنانکه ذکر شد مقام های موسیقی بدون کلام و با نواختن دو تار انجام می شود که بیانگر نوعحرکات اسب است.به عنوان مثال مقام " آت چاپان" چابک سواری را وصف می کند که با اسب می تازد در اندیشه و ذهن انسان هنگام شروع نواختن این ساز، اسب سم هایش را به روی زمین می کشد سپس بر روی دو پایش بلند می شود، شیهه می کشد گردن خود را به طرف راست و چپ خم می کند سپس بر روی زمین به طرف راست و چپ می غلتد و در مرحله پایانی به صورت یورتمه را رفته و تاخت می کند و در نهایت سرعتش آهسته می شود .
در گذشته در آیین ها و مراسم جشن و سرور مردم ترکمن در مراسم عروسی و جشن ختنه سوران مسابقات اسبدوانی برپا می شد. برگزاری این آیین ها که از مراسم دوران پیش از یکجانشینی است.که باشکوه خاصی برگزار می شده است. در روز برگزاری مراسم اسبداران با اسب اشان در مراسم شرکت می کردند این مسابقات سیر تکوینی خویش را طی نموده است.
نوع قدیمی این آیین "اوآطلی" نام داشته است این واژه ترکیبی به معنی اسب پیشتازکه در آن گروهی از جوانان با اسب کورس گذاشته و خبر رسیدن کجاوه عروس را به اطلاع خانواده عروس می رساندند و جایزه نفیس که شامل گوسفند شاخ دار که اصطلاحاً قوچ گفته می شود و یا پارچه های ذیقیمت بوده به شخصی که پیش تر از رقبا خبر خوش رسیدن کجاوه عروس را می داد اهداء می کردند.اما روش برپایی این مسابقات با گذشت رمان تغییر یافته است. پس از مسابقه مذکور نوع دیگری از مسابقات تحت عنوان " گونی چایقی" (goni ĉâpgi ) به معنی رقابت در خط مستقیم جایگرین نوع قبلی شده است .
در روز برگزاری روز عروسی اسب هایی که در مسابقه شرکت می کنند از یک نقطه مسابقه را شروع و سپس از طی مسافت طولانی در خط مستقیم که معمولاًمسافت بین دو یا سه آبادی بوده مسابقه را به پایان می رساندند و نفرات اول تا سوم از صاحب مراسم جایزه دریافت می کردند گاه این نوع مسابقه در مساحت کم و پیست مسابقه که به این منظور تدارک می دیدند برگزار می شد در نوع دیگر مسابقات دورانی برگزار می شد که این نوع نیز جایگزین نوع پیشین شده است به این نوع مسابقه اصطلاحاً "آیلام" (âylâm) 
به معنی دور زدن اسب ها پیست مسابقه را به صورت دورانی طی می کردند . امروزه نیز مسابقات سوار کاری کشور به شکل دورانی برگزار می شود .
سرانجام نوشته های سیاحان در خصوص اسب ترکمن شنیدنی بوده و بیانگر اهمیت و جایگاه اسب در فرهنگ مردم ترکمن است.
"سرجان مالکم" درباره اسب ترکمن چنین می نویسد:
شاید در عالم اسبی پیدا نشود که به قدر اسب های ترکمانی دارای طاقت تحمل باشد.
مارکو پولو می نویسد:
"اسبان ترکمنی نجیب ،خوب و تندرستند در کشور ایران بهترین و زیباترین اسب های آسیا موجود است و نظر به شهرت شان بازرگانان خارجی آن را برای فروش به هندوستان آورده به بهای هنگفتی می فروشند ."(مارکوپولو ،1363 ،22)
"آرمنیوس وامبری "سیاح مجاری در سیاحت نامة خود در مورد مطالعه و توجه ترکمن ها به اسب چنین می گوید:
"ترکمن اسبش را حتی به زن و فرزند و گاهی به خودش هم آن را ترجیح می دهد ،راستی دیدنی است که با چه توجهی او را پرورش می دهد و چگونه در مقابل آفتاب و سرما او را می پوشانند و در تجهیزات و زینتش چه تجملی به کار می برند ."(وامبری ،1370  ،409)
همچنین بیلی فریزر در سفر نامه اش می نویسد :
"اسب های ترکمن کاملاً آرام و نجیب هستند و عموماً تصور می شود که این اسب ها بال ندارند .اما این اشتباه است .واقعیت این است که پوششهای سنگین و ضخیم باعث ریختن آن می شود وی می گوید یک ترکمن هیچ وقت به هیچ قیمت اسب خوبش را نمی فروشد ."(فریزر ،1364 ،ص 119 )
نکته دیگری که اسب و هویت فرهنگی مردم ترکمن را به یکدیگر پیوند می دهد صنایع دستی و زیور آلات اسب ترکمن است که به وسیلة زنان ترکمن نمد مالی و بافته می شوند .نمد های چندین لایه اسب ترکمن و نیز زیور آلات آن از این گونه است .
+ نوشته شده در  شنبه دهم تیر 1391ساعت 11:40  توسط کاری ماما  |